19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਸਤੰਬਰ 1788 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੂਰਦੀ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜਦੇਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਆਦਮੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਕਵਿਤਾ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਬਣਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਕੈਥਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਨਿਰਮਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾਮ ਕੋਸ਼, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਸੀਹਰਫੀ, ਗਰਬ ਗੰਜਾਨੀ, ਬਾਲਮੀਕ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਆਤਮ ਪੁਰਾਣ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ, ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਭਗਤੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- ਨੌਂ ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਛੰਦ। ਨਾਮ ਕੋਸ਼ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ ਵਰਗ, ਪਾਤਾਲ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 9,700 ਛੰਦ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੀਹਰਫੀ, ਗਰਬ ਗੰਜਾਨੀ ਅਤੇ ਬਾਲਮੀਕ ਰਾਮਾਇਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਏ। ਆਤਮ ਪੁਰਾਣ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਸੂਤਰ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਸਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਰੀ ਕਮੇਟੀ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਹਰ ਸਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਪੰਚਾਇਤ ਮੈਂਬਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਕਿਲਾ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।